
लेख: माया मुक्ताई. संपादक, नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर तालुक्यात डोंगरांच्या कुशीत वसलेलं एक छोटंसं गाव… मुळेगाव!निसर्गाने या गावाला डोंगर दिले, दऱ्या दिल्या, हिरवाई दिली; पण या निसर्गाच्या सान्निध्यात राहणाऱ्या माणसांच्या आयुष्यात पिण्याच्या पाण्याची सोय मात्र आजही पुरेशी झालेली नाही, अशी ग्रामस्थांची व्यथा आहे.भारताला स्वातंत्र्य मिळून ७८ वर्षांहून अधिक काळ लोटला. देशाने विज्ञानात प्रगती केली, चंद्रावर पाऊल ठेवण्याची स्वप्नं सत्यात उतरवली, मोठमोठे प्रकल्प उभे केले. शहरं आधुनिक झाली, गावांच्या विकासासाठी अनेक योजना आल्या. पण नाशिक शहरापासून अवघ्या २० ते २५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या मुळेगावातील काही बायांच्या आयुष्यात आजही एक प्रश्न कायम आहे आज पाणी कुठून आणायचं?हा प्रश्न ऐकायला साधा वाटतो. पण ज्या बाईला सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत घरातील प्रत्येक कामासाठी पाण्याची गरज भासते, तिच्यासाठी हा प्रश्न म्हणजे संपूर्ण दिवसावर पसरलेली चिंता आहे. तिच्यासाठी पाणी म्हणजे केवळ तहान भागवण्याचं साधन नाही; पाणी म्हणजे संसार, स्वयंपाक, लेकरांची काळजी, स्वच्छता आणि जगण्याची आशा आहे.मुळेगावची व्यथा सांगताना केवळ पाणीटंचाईचा उल्लेख करून चालणार नाही. कारण इथं प्रश्न आहे त्या बायांच्या आयुष्याचा, त्यांच्या कष्टांचा, त्यांच्या आरोग्याचा आणि वर्षानुवर्षं त्यांच्या वाट्याला आलेल्या जबाबदारीचा.गावात पुरुष आहेत, पण पाण्यासाठी भटकंती बायांनीच करायची?मुळेगावच्या या कहाणीतील सर्वांत अस्वस्थ करणारा पैलू हाच आहे.गावात पुरुष आहेत.
संसार आहेत. कुटुंबं आहेत. प्रत्येक घरात पाण्याची गरज आहे. प्रत्येकाला पाणी लागतं. मग पाण्याच्या शोधासाठी घराबाहेर पडण्याची वेळ प्रामुख्याने बायांवरच का यावी?सकाळ झाली की घरातील कामांची जबाबदारी बाईच्या खांद्यावर असते. चूल पेटवायची, स्वयंपाक करायचा, लेकरांना सांभाळायचं, घरातील वृद्धांची काळजी घ्यायची आणि इतर कामं उरकायची. पण या सगळ्याआधी तिला पाण्याची व्यवस्था करावी लागते.घरात पाणी नसेल, तर तिच्या दिवसाची सुरुवातच संघर्षाने होते.डोक्यावर हंडा, हातात कळशी किंवा पाण्याची भांडी घेऊन ती पाण्याच्या शोधात निघते. कुठून पाणी मिळेल, किती वेळ लागेल, किती अंतर चालावं लागेल, याची खात्री नसते. पाणी मिळेपर्यंत प्रतीक्षा करावी लागते. मग भरलेली भांडी घेऊन परतीचा प्रवास करावा लागतो.तिच्या डोक्यावर फक्त पाण्याचा हंडा नसतो. त्या हंड्यासोबत संपूर्ण घराची जबाबदारी असते.पण या संघर्षात एक प्रश्न विचारला पाहिजे—पाणी घरातील प्रत्येकाला लागत असेल, तर त्यासाठीची धावपळ फक्त बाईचीच जबाबदारी कशी काय बनली?पुरुष असो किंवा स्त्री, पाण्याची गरज सगळ्यांना सारखीच असते. मग पाण्यासाठी होणाऱ्या श्रमांची जबाबदारीही कुटुंबातील सर्वांनी उचलायला नको का?हा प्रश्न पुरुषांना दोष देण्यासाठी नाही; तर पाण्याच्या टंचाईने निर्माण केलेल्या परिस्थितीत घरातील कामांची जबाबदारी कशी विभागली जाते, याचा विचार करण्यासाठी आहे. पाणी आणण्याचं काम केवळ बाईचंच आहे, अशी समाजात तयार झालेली समजूत बदलण्याचीही गरज आहे.गावात पाणी उपलब्ध नसेल, तर त्या प्रश्नाची झळ प्रत्येकाला बसते. मग त्यावर उपाय शोधण्याची जबाबदारीही प्रत्येकाची असली पाहिजे.मुळेगावातील बायांना पाण्यासाठी इतकी वणवण करावी लागत असेल, तर तो केवळ त्यांचा वैयक्तिक संघर्ष नाही. तो संपूर्ण गावाचा आणि व्यवस्थेचा प्रश्न आहे.साठ-सत्तर वर्षांच्या बायांच्या डोक्यावर आजही हंडा!आयुष्यभर संसार करताना बाई किती गोष्टी सहन करते, याची मोजदाद नसते. लहान मुलांना वाढवताना तिने स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवल्या. घरासाठी कष्ट केले. कुटुंबाला आधार दिला. सुख-दुःखाच्या प्रसंगांत घर सावरलं.वय वाढलं, शरीर थकलं, हात-पाय दुखू लागले, तरी तिच्या जबाबदाऱ्या मात्र संपल्या नाहीत.मुळेगावातील काही वृद्ध बायांना वयाच्या साठ-सत्तर वर्षांनंतरही पाण्यासाठी भटकंती करावी लागत असल्याचे ग्रामस्थ सांगतात. काहींचे हात दुखावले आहेत, काहींचे गुडघे साथ देत नाहीत, तर काहींना चालणंही कठीण झालं आहे.एक क्षण डोळे मिटून कल्पना करा.वयस्कर बाई आहे. पाय दुखत आहेत. गुडघ्यांत वेदना आहेत. शरीर थकलं आहे. थोडा वेळ बसून आराम करावा, असं तिला वाटतंय. पण घरात पाणी नाही.तिला माहीत आहे की, घरात परतल्यावर पाणी नसेल तर स्वयंपाक होणार नाही.
लेकरांना पाणी मिळणार नाही. घरातील इतरांची गैरसोय होईल.मग ती पुन्हा उठते. हळूहळू चालू लागते. आपल्या वेदना मनात दाबते आणि पाण्याच्या शोधात निघते.तिच्या चेहऱ्यावरच्या सुरकुत्या केवळ वयाच्या खुणा नसतात; त्या आयुष्यभराच्या कष्टांची साक्ष देत असतात.ज्या हातांनी लेकरांना पहिल्यांदा घास भरवला, त्याच हातांनी म्हातारपणीही पाण्याचा भार वाहायचा? ज्या पायांनी मुलांना चालायला शिकवलं, तेच पाय आयुष्याच्या संध्याकाळी पाण्यासाठी डोंगरदऱ्या तुडवत राहायचे?यापेक्षा मोठं दुर्दैव कोणतं?वृद्धापकाळात बाईंना आधाराची गरज असते. पण पाण्याच्या अभावामुळे त्यांनाच घराचा आधार बनून पुन्हा पुन्हा संघर्ष करावा लागतो.या बायांना मोठ्या सुखसोयी नको आहेत. त्यांच्या घरात पिण्याच्या पाण्याची नियमित व्यवस्था असावी, एवढीच अपेक्षा आहे.रिकामा हंडा आणि भरलेलं दुःख!रिकामा हंडा डोक्यावर ठेवून पाण्यासाठी निघालेली बाई जेव्हा घरी परतते, तेव्हा तिच्या डोक्यावर पाणी असतं; पण तिच्या मनात किती थकवा साचलेला असतो, हे कोणाला दिसतं?तिच्या पायांना झालेल्या वेदना कोण विचारतं? तिच्या हातांवर आलेला ताण कोण पाहतं? तिने पाण्यासाठी खर्च केलेल्या वेळेची किंमत कोण मोजतं?घरात पाणी असलं की आपण सहजपणे नळ उघडतो. पाणी भरतो आणि आपल्या कामाला लागतो. पण एखाद्या बाईला तेच पाणी मिळवण्यासाठी तासन्तास संघर्ष करावा लागत असेल, तर तिच्या श्रमांची जाणीव आपण ठेवतो का?आपण घरात पाण्याचा ग्लास हातात घेतो, तेव्हा तो ग्लास भरण्यासाठी कुणाला किती अंतर चालावं लागलं असेल, याचा विचार कधी करतो का?मुळेगावातील पाण्याची समस्या आपल्याला हा विचार करायला भाग पाडते.पाणीटंचाईमुळे बाईचा केवळ वेळ जात नाही. तिच्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो, तिच्या विश्रांतीचा वेळ कमी होतो,
मुलांकडे लक्ष देण्यावर मर्यादा येतात आणि रोजगाराच्या संधीही हातातून जाऊ शकतात.पाण्यासाठीचा संघर्ष हा बाईच्या आयुष्याचा इतका मोठा भाग बनतो की, स्वतःसाठी जगण्याची वेळच तिच्याकडे उरत नाही.एका बाईच्या आयुष्याचा हिशेब मांडला, तर तिच्या कित्येक वर्षांचा वेळ पाण्याच्या शोधात गेला असेल. त्या वेळेची भरपाई कोण करणार? तिच्या शरीराने सहन केलेल्या वेदनांची किंमत कोण देणारया प्रश्नांची उत्तरं केवळ सहानुभूतीतून मिळणार नाहीत. त्यासाठी प्रत्यक्ष पाणीपुरवठ्याची व्यवस्था निर्माण करणं आवश्यक आहे.पाण्याच्या टंचाईने संसाराच्या स्वप्नांनाही घातला घाव!गावातील ग्रामस्थांच्या म्हणण्यानुसार, पाण्याच्या समस्येमुळे मुळेगावातील तरुणांच्या विवाहातही अडचणी येत आहेत.मुलगा मोठा होतो. काम करतो. कुटुंबाला आधार देतो. आई-वडील त्याच्या लग्नाची स्वप्नं पाहतात. घरात सून येईल, संसार फुलेल, नातवंडांचा आवाज घरभर घुमेल, अशा आशा मनात निर्माण होतात.पण जेव्हा विवाहाची चर्चा होते, तेव्हा पाण्याची समस्या आडवी येते.काही मुली आणि त्यांचे पालक गावातील पाणीटंचाईमुळे या गावात विवाह करून येण्याबाबत संकोच व्यक्त करतात, असे ग्रामस्थ सांगतात.विचार करा, एखाद्या तरुणाच्या आयुष्यातील सर्वांत आनंदाचा क्षण असायला हवा तो त्याच्या लग्नाचा. पण त्या स्वप्नाच्या वाटेत गावातील पाण्याचा प्रश्न उभा राहतो.ही परिस्थिती त्या तरुणाची चूक नाही. त्याच्या कुटुंबाचीही चूक नाही. त्या मुलीचीही चूक नाही. ही मूलभूत सुविधांच्या अभावातून निर्माण झालेली सामाजिक समस्या आहे.जेव्हा पाण्याअभावी एखाद्या गावातील संसाराची स्वप्नं अडखळतात, तेव्हा त्या गावाचा विकास नेमका कुठे थांबला आहे, हा प्रश्न विचारायलाच हवा.काही लेकरांच्या मृत्यूच्या आठवणीही गावकऱ्यांना अस्वस्थ करतात!मुळेगावातील ग्रामस्थ पाण्याच्या तीव्र टंचाईशी जोडलेल्या काही हृदयद्रावक आठवणी सांगतात. पाण्याच्या अभावामुळे काही माता आणि बालकांचे मृत्यू झाल्याचेही त्यांचे म्हणणे आहे.या घटनांची स्वतंत्र वैद्यकीय आणि अधिकृत पडताळणी होणे आवश्यक आहे. मृत्यूंचे कारण निश्चित पुराव्याशिवाय पाणीटंचाईला जोडणे योग्य ठरणार नाही. मात्र ग्रामस्थांच्या कथनातून व्यक्त होणारी भीती, दुःख आणि असुरक्षितता गंभीरपणे ऐकून घेण्याची गरज आहे.कारण पाणी हा केवळ दैनंदिन वापराचा विषय नाही. सुरक्षित पिण्याचे पाणी उपलब्ध नसल्यास आरोग्याच्या अनेक समस्या उद्भवू शकतात. गर्भवती महिला, लहान मुले आणि वृद्ध व्यक्ती यांच्यासाठी स्वच्छ पाणी आणि वेळेवर आरोग्यसेवा मिळणे विशेष महत्त्वाचे आहे.एखाद्या गावातील लोकांना पाण्याच्या समस्येमुळे आपल्या लेकरांच्या आरोग्याची चिंता वाटत असेल, तर प्रशासनाने त्या चिंतेकडे केवळ तक्रार म्हणून पाहू नये.त्या मागे असलेली असुरक्षितता समजून घ्यावी आणि आवश्यक ती चौकशी करून ठोस उपाययोजना कराव्यात.नाशिक शहर जवळ, तरी मुळेगावच्या बायांची तहान दूर का नाही?नाशिक शहरापासून अवघ्या २० ते २५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या गावातील परिस्थिती मनाला चटका लावणारी आहे.एका बाजूला शहरात नळातून पाणी येतं. लोक घरातील कामं करतात. पाण्याच्या उपलब्धतेबद्दल फारसा विचारही करत नाहीत.दुसऱ्या बाजूला डोंगरदऱ्यांत राहणाऱ्या बायांना पाण्यासाठी पायपीट करावी लागते. त्यांच्या दिवसाची सुरुवात पाण्याच्या चिंतेने होते आणि दिवसाचा बराचसा भाग पाण्याच्या व्यवस्थेत जातो.अंतर काही किलोमीटरचं आहे; पण सुविधांमधील अंतर किती मोठं आहे!देशाच्या विकासाची मोजदाद करताना मोठे रस्ते, उंच इमारती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांच्याबरोबर अशा गावांतील महिलांच्या आयुष्याकडेही पाहिलं पाहिजे.कारण विकासाचा खरा अर्थ तेव्हाच पूर्ण होतो, जेव्हा शेवटच्या घरापर्यंत मूलभूत सुविधा पोहोचतात.मुळेगावातील बाईला पाण्यासाठी डोक्यावर हंडा घेऊन भटकावं लागत असेल, तर तिच्या घरापर्यंत विकास अजून पोहोचायचा आहे, हे मान्य करावंच लागेल.प्रशासनाने या बायांच्या वेदना समजून घ्याव्यात!मुळेगावातील पाणीटंचाई दूर करण्यासाठी जिल्हा प्रशासन, जिल्हा परिषद, ग्रामीण पाणीपुरवठा विभाग, पंचायत समिती आणि ग्रामपंचायत यांनी तातडीने लक्ष देण्याची गरज आहे.गावाची प्रत्यक्ष पाहणी करून पाण्याचे उपलब्ध स्रोत, लोकसंख्या, दैनंदिन पाण्याची गरज आणि विद्यमान पुरवठा व्यवस्थेचा अभ्यास करावा. नियमित आणि सुरक्षित पाणीपुरवठ्यासाठी कायमस्वरूपी उपाययोजना कराव्यात. तोपर्यंत पिण्याच्या पाण्याची तातडीची पर्यायी व्यवस्था करावी.या प्रक्रियेत गावातील बायांना सहभागी करून घेणे महत्त्वाचे आहे. कारण पाण्याच्या समस्येचा रोजचा अनुभव त्यांच्याकडे आहे. पाणी कुठे मिळतं, किती वेळ लागतो, कोणत्या अडचणी येतात आणि कोणत्या कुटुंबांना सर्वाधिक त्रास सहन करावा लागतो, याची माहिती त्यांच्याकडे आहे.त्यांचे म्हणणे ऐकून घेतल्याशिवाय कोणतीही योजना पूर्ण परिणामकारक ठरणार नाही.आणि एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे—पाणी आणण्याची जबाबदारी केवळ बाईची आहे, असं गृहीत धरून चालणार नाही.
घरातील सर्व सदस्यांनी शक्य तिथे जबाबदारी वाटून घ्यावी; पण त्याचबरोबर पाण्याची कायमस्वरूपी व्यवस्था निर्माण करण्याची सार्वजनिक जबाबदारीही पार पाडली पाहिजे.बाईंना मदत करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे त्यांच्या डोक्यावरचा हंडा कायमचा उतरवेल, अशी व्यवस्था उभी करणं.शेवटी एकच प्रश्न… या बायांचा आवाज कोण ऐकणार?मुळेगावातील बायांची कल्पना करा.वय झालेलं आहे. हात दुखत आहेत. गुडघे दुखत आहेत. घरात पाण्याची गरज आहे. डोक्यावर हंडा घेऊन चालताना शरीर थकतंय. तरी त्या थांबू शकत नाहीत.कारण घरात पाणी आणण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर आहे.गावात पुरुष आहेत, कुटुंबातील इतर सदस्य आहेत; तरी पाण्याच्या शोधासाठी बायांनाच वारंवार बाहेर पडावं लागत असेल, तर ही केवळ पाणीटंचाईची शोकांतिका नाही. ही त्यांच्या श्रमांची, आरोग्याची आणि वेळेची किंमत समाजाने किती कमी मानली आहे, याचीही आठवण करून देणारी परिस्थिती आहे.बाई ही घराची जबाबदारी सांभाळणारी व्यक्ती आहे; पण तिचं आयुष्य केवळ घरकाम आणि पाणी आणण्यापुरतं मर्यादित असू नये.तिलाही विश्रांतीचा अधिकार आहे. तिलाही स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घेण्याचा अधिकार आहे. तिलाही आपल्या मुलांबरोबर आनंदाचे क्षण घालवण्याचा अधिकार आहे. तिलाही सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे.मग तिच्या आयुष्याचा इतका मोठा भाग पाण्याच्या शोधात का खर्च व्हावा?भारताच्या स्वातंत्र्याला इतकी वर्षं झाली. पण मुळेगावातील या बायांना पाण्यासाठी अजूनही संघर्ष करावा लागत असेल, तर हा प्रश्न केवळ सरकारी योजनांचा नाही; तो आपल्या सामाजिक जाणीवेचाही आहे.आपल्या घरातील नळातून पाणी येतं, म्हणून आपण नशीबवान आहोत, एवढाच विचार पुरेसा नाही. ज्या घरात पाणी नाही, त्या घरापर्यंत पाणी पोहोचवण्यासाठी काय करता येईल, हा विचारही करायला हवा.कारण तहान ही कोणाची खासगी समस्या नाही. ती माणसाच्या जगण्याशी जोडलेली गरज आहे.मुळेगावातील बायांना दयेची गरज नाही. त्यांना त्यांच्या हक्काचं पाणी हवं आहे. त्यांच्या श्रमांची दखल हवी आहे. आणि पाण्यासाठी आयुष्य खर्च करावं लागू नये, अशी व्यवस्था हवी आहे.एक दिवस असा यावा की, मुळेगावातील सकाळ पाण्याच्या चिंतेने नव्हे, तर चिमण्यांच्या किलबिलाटाने सुरू व्हावी. घरातील बाईंना डोक्यावर हंडा घेऊन डोंगरदऱ्या तुडवाव्या लागू नयेत. वृद्ध महिलांना वेदना सहन करत पाण्यासाठी चालावं लागू नये. पुरुष, महिला आणि कुटुंबातील सर्व सदस्यांना पाणी उपलब्ध होण्यासाठी संघर्ष करावा लागू नये.आणि गावातील एखाद्या वृद्ध बाईला आपल्या नातवंडांना सांगता यावं आम्ही खूप वर्षं पाण्यासाठी भटकलो. आमचं आयुष्य त्यात गेलं. पण आता तुमच्या वाट्याला तो संघर्ष येणार नाही. आता तुमच्या घरात पाणी आहे.तो दिवस केवळ मुळेगावासाठी आनंदाचा नसेल; तो आपल्या विकासाच्या वाटचालीतील एक खरा विजय असेल.मुळेगावच्या बायांच्या डोक्यावरील हंडा उतरला, तरच त्यांच्या आयुष्यावरील पाण्याच्या संघर्षाचं ओझं हलकं होईल. आणि त्यांच्या घरापर्यंत पाणी पोहोचलं, तरच स्वातंत्र्याच्या इतक्या वर्षांनंतर विकासाचा खरा अर्थ त्यांच्या आयुष्यात उतरल्याचं म्हणता येईल.कारण शेवटी प्रश्न एका गावाचा नाही. प्रश्न आहे त्या प्रत्येक बाईचा, जी स्वतःच्या वेदना बाजूला ठेवून कुटुंबासाठी जगते; पण तिच्या स्वतःच्या जगण्यातील सर्वांत मूलभूत गरज पूर्ण करण्यासाठीही तिला संघर्ष करावा लागतो.
