
हरवलेली दिवाळी… आठवणींच्या प्रकाशात आणि आजच्या वास्तवाच्या अंधारात!
दिवाळीचा सांस्कृतिक वारसा जपत आनंद, सुरक्षितता आणि माणुसकीचा प्रकाश पसरवण्याची गरज – माया मुक्ताई
दिवाळी आली की संपूर्ण देशात एक वेगळेच उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते. घराघरांत साफसफाई, रंगरंगोटी, अंगणात सुंदर रांगोळ्या, दारात आकाशकंदील, बाजारपेठांमध्ये खरेदीसाठी होणारी गर्दी, मिठाईची दुकाने, फुलांचे बाजार आणि नवीन कपड्यांची लगबग अशा वातावरणात संपूर्ण देश दिवाळीच्या स्वागतासाठी सज्ज होतो. दिवाळी हा केवळ दिव्यांचा किंवा फटाक्यांचा सण नसून भारतीय संस्कृती, परंपरा, श्रद्धा, नाती आणि माणुसकी यांचा सुंदर संगम आहे. मात्र आजच्या आधुनिक आणि धावपळीच्या जीवनात दिवाळीचा मूळ आनंद, साधेपणा आणि परंपरांमधील जिव्हाळा कुठेतरी हरवत चालला आहे, अशी खंत माया मुक्ताई यांनी व्यक्त केली आहे.
भारतीय संस्कृतीमध्ये दिवाळीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. दिवाळी हा एक दिवसाचा सण नसून अनेक दिवस चालणारा आनंदाचा आणि नात्यांचा उत्सव आहे. दिवाळीची सुरुवात वसुबारसपासून होते. या दिवशी गाय आणि वासराची पूजा करून त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. ग्रामीण संस्कृतीमध्ये गाईला विशेष स्थान असून गोठ्याची स्वच्छता करून गाईला सजवणे, तिचे पूजन करणे अशा परंपरा आजही अनेक ठिकाणी जपल्या जातात.
यानंतर धनत्रयोदशीला आरोग्य आणि समृद्धीची कामना केली जाते. भगवान धन्वंतरीचे पूजन, नवीन वस्तूंची खरेदी आणि यमदीपदान अशा परंपरा या दिवसाशी जोडलेल्या आहेत. नरक चतुर्दशीला पहाटे अभ्यंगस्नान करून आनंदाने दिवाळीची सुरुवात केली जाते. नरकासुराच्या वधाची पौराणिक कथा या दिवसाशी संबंधित आहे. त्यानंतर लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी घराघरांत लक्ष्मीमातेची पूजा करून सुख, समृद्धी आणि भरभराटीची प्रार्थना केली जाते. व्यापारी वर्गासाठीही या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे.
दिवाळी पाडवा अर्थात बलिप्रतिपदा हा पती-पत्नीच्या नात्यातील प्रेम, विश्वास आणि सन्मान व्यक्त करणारा दिवस म्हणून अनेक कुटुंबांत साजरा केला जातो. या दिवशी पती पत्नीला भेटवस्तू देतो, तर पत्नी पतीचे औक्षण करून त्याच्या सुखी आयुष्याची प्रार्थना करते. बळीराजाच्या स्मृतीशीही या दिवसाची परंपरा जोडलेली आहे. भाऊबीज हा दिवाळीचा आणखी एक महत्त्वाचा दिवस. या दिवशी बहीण भावाला ओवाळून त्याच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते. भाऊ-बहिणीच्या नात्यातील प्रेम, माया आणि जिव्हाळा व्यक्त करणारा हा सण आहे.
अशा प्रकारे दिवाळीतील प्रत्येक दिवसाला एक वेगळे महत्त्व आहे. कुठे प्राण्यांप्रती कृतज्ञता, कुठे आरोग्याचे महत्त्व, कुठे समृद्धीची प्रार्थना, कुठे पती-पत्नीचे प्रेम, तर कुठे भाऊ-बहिणीच्या नात्यातील माया अनुभवायला मिळते.
मात्र या सर्व परंपरांची आठवण काढताना बालपणीच्या दिवाळीच्या आठवणी मनात दाटून येतात. पूर्वीच्या काळातील दिवाळी आजच्या तुलनेत खूप साधी होती; पण त्या साधेपणात आनंदाचा मोठा ठेवा होता. आम्ही लहान असताना गाईच्या गोठ्यात शेणाचे छोटे छोटे किल्ले तयार करणे, मातीची खेळणी बनवणे, छोटी घरे आणि विविध वस्तू तयार करणे, गाईची पूजा करणे, अंगणात रांगोळ्या काढणे, दारात आकाशकंदील लावणे आणि मातीच्या पणत्यांनी घर उजळवणे या गोष्टींमध्ये एक वेगळाच आनंद असायचा.
दिवाळीच्या पहाटेचे अभ्यंगस्नान, घरातून येणारा फराळाचा सुगंध, लहान मुलांचा किलबिलाट, मित्रमैत्रिणींसोबत खेळले जाणारे खेळ, घरातील ज्येष्ठ मंडळींचे आशीर्वाद आणि पणत्यांच्या प्रकाशात उजळलेली घरे हे सर्व क्षण आजही आठवणींच्या रूपाने मनात जिवंत आहेत. त्या काळात पैशांचा मोठा थाट नव्हता, महागड्या भेटवस्तू नव्हत्या; पण माणसांमधील प्रेम, आपुलकी आणि एकत्र कुटुंबात सण साजरा करण्याचा आनंद अमाप होता.
आज मात्र दिवाळीचे स्वरूप बदलताना दिसत आहे. मोठमोठे फटाके, कानठळ्या बसवणारे आवाज, धुराचे लोट आणि पैशांची अमाप उधळपट्टी यामध्ये दिवाळीचा मूळ आनंद हरवत चालला आहे. फटाक्यांच्या अपघातांमुळे कोणाचे हात भाजतात, कोणाचे पाय जखमी होतात, तर काहींचे संपूर्ण आयुष्य बदलून जाते. कुठे घरांना आग लागते, कुठे निष्पाप प्राणी आणि पक्षी भयभीत होतात, तर कुठे निष्काळजीपणामुळे नागरिकांना आपले प्राण गमवावे लागतात. आनंदाचा सण काही कुटुंबांसाठी दुःखाचे कारण ठरतो, ही अत्यंत दुर्दैवी बाब आहे.
दिवाळी हा प्रकाशाचा उत्सव आहे. अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा संदेश देणारा हा सण आहे. मग आपल्या आनंदामुळे दुसऱ्याच्या आयुष्यात अंधार का निर्माण व्हावा? फटाक्यांच्या आवाजामुळे ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, रुग्ण, प्राणी आणि पक्ष्यांना होणारा त्रास आपण लक्षात घ्यायला हवा. पर्यावरणाचे रक्षण आणि सुरक्षिततेची जबाबदारी प्रत्येक नागरिकाने स्वीकारली पाहिजे.
आज आपण घरांच्या सजावटीसाठी, महागड्या कपड्यांसाठी आणि फटाक्यांसाठी हजारो रुपये खर्च करतो; मात्र आपल्या आजूबाजूला असलेल्या गरजू कुटुंबांच्या घरात आनंदाचा एक दिवा लावण्याचा विचार किती जण करतात? एखाद्या गरजू मुलाला नवीन कपडे देणे, वृद्ध व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर हसू आणणे, एखाद्या गरीब कुटुंबाला फराळ देणे किंवा गरजू व्यक्तीला मदतीचा हात देणे, यातूनही दिवाळीचा खरा आनंद अनुभवता येतो.
काळ बदलला, जीवनशैली बदलली, तंत्रज्ञान आले आणि बाजारपेठांचे स्वरूपही बदलले. मात्र आपल्या सणांमागील भावना, संस्कृती आणि परंपरा हरवता कामा नयेत. दिवाळीतील प्रत्येक दिवस आपल्याला नाती जपण्याचा, निसर्गाचा सन्मान करण्याचा, कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा आणि माणुसकी जिवंत ठेवण्याचा संदेश देतो.
आज गरज आहे ती पुन्हा एकदा बालपणीच्या त्या साध्या, सुंदर आणि आनंदी दिवाळीकडे वळण्याची. शेणाचे किल्ले, मातीची खेळणी, पणत्यांचा मंद प्रकाश, घरगुती फराळाचा सुगंध आणि माणसांमधील प्रेम या आठवणी केवळ भूतकाळात न ठेवता नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याची गरज आहे.
दिवाळीच्या दिव्यांनी घर उजळते, पण माणुसकीच्या दिव्यांनी संपूर्ण आयुष्य उजळते. फटाक्यांच्या आवाजापेक्षा माणसांच्या हसण्याचा आवाज मोठा असावा. पैशांच्या झगमगाटापेक्षा नात्यांमधील प्रेमाचा प्रकाश अधिक तेजस्वी असावा.
यंदाची दिवाळी सुरक्षित, पर्यावरणपूरक, साधेपणाने आणि सामाजिक बांधिलकी जपत साजरी करूया. फटाक्यांचा अतिरेक टाळूया, प्राणी-पक्ष्यांची काळजी घेऊया, गरजूंच्या आयुष्यात आनंदाचा दिवा लावूया आणि आपल्या सांस्कृतिक वारशाचे जतन करूया.
कदाचित पुन्हा तीच बालपणीची दिवाळी अनुभवता येणार नाही; पण त्या दिवाळीतील साधेपणा, आनंद, प्रेम आणि माणुसकी आपण आजही जिवंत ठेवू शकतो.
दिवाळी ही केवळ घर उजळण्याची नाही, तर मन उजळण्याची वेळ आहे. हाच दिवाळीचा खरा संदेश आहे.
लेख:माया मुक्ताई, संपादक लोकराज्य प्राईम न्यूज,
